Miasto upadłe i kwitnąca wioska, czyli Počitelj i Medjugorie

Pod koniec pobytu w Mostarze odwiedziliśmy miejscowości bliskie sobie geograficznie, ale  bardzo odległe jeśli chodzi o charakter i historię. Pocitelj to miasteczko, w którym czuć dawną wielkość. Jego korzenie sięgają czasów starożytnych. Pierwszą osadę w tym miejscu założyli Rzymianie. Później kryjówkę mieli tu ponoć piraci. Największe piętno na historii Pocitelja odcisnęli jednak Turcy.Właśnie oni rozbudowali położoną wysoko nad miastem, a wzniesioną również na gruzach rzymskich budowli, twierdzę.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Aby dostać się na jej mury musieliśmy pokonać podjazd wiodący wąską i stromą serpentyną. Jechaliśmy "na czuja", bo nic nie jest oznaczone (stosunkowo rzadko pojawiają się tutaj turyści, stąd nikt nie dba o ich orientację w terenie). Na szczęście instynkt nas nie zawiódł, a widok na okolicę i płynącą dołem Neretwę wynagrodził wszystko.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Zadziwiło nas z jaką łatwością w położone na trudnym skalistym terenie zabudowania obronne wtopiły się zwykłe domostwa. Wiele budynków będących częścią twierdzy jest zamieszkana przez miejscowych. Swoją drogą to ciekawe jak to jest mieszkać dziś w średniowiecznym zamku...

Mieszkańców jest jednak bardzo niewielu. Pod panowaniem Austro-Węgier miasto znalazło się poza głównymi szlakami komunikacyjnymi i mocno podupadło. Kolejnym dużym ciosem były wydarzenia z początku lat 90-tych. W czasie wojny w Bośni Chorwaci i Serbowie wymordowali dużą część ludności. Zrujnowane zabytki odbudowano. Reputacji miasta z czasów świetności - już nie.

Zlokalizowane kilkanaście kilometrów na północny-zachód od Pocitelja Medjugorie (po polsku - Międzygórze) to historia odwrotna. Położona wśród wysokich gór wioska przez wieki nie wyróżniała się niczym szczególnym. To zmieniło się w 1981 roku, za sprawą szóstki miejscowych dzieci. Wszystkie zgodnie stwierdziły, że na położonym niedaleko wzgórzu regularnie ukazuje im się Maryja.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Od tego czasu Medjugorie kwitnie. Przez lata stało się miejscem kultu i celem pielgrzymek z całego świata, choć Watykan do dziś nie zajął oficjalnego stanowiska w sprawie wciąż pojawiających się ponoć objawień (ówczesne dzieci to dziś już ludzie po 40-stce). Największym zainteresowaniem cieszą się oczywiście miejsca pierwszych wizji. Aby do nich dotrzeć, trzeba się wspiąć na dosyć strome i kamieniste zbocze.

Miejsce objawień

Miejsce objawień

Centralną część miasta wypełniają sklepiki z pamiątkami i kwatery dla pielgrzymów. Wśród tych ostatnich najwięcej jest Polaków i Włochów. W czasie naszej wizyty słychać było jednak również kilka innych języków.

 

Dom modlitwy pod orlą skałą, czyli jak na pół godziny zostałam muzułmanką

Podążając śladami Turków w Bośni i Hercegowinie, nie mogliśmy ominąć miasteczka o nazwie Blagaj. Położona niedaleko Mostaru dawna stolica Hercegowiny słynie ze służącego celom mieszkalnym i modlitwie Domu Derwiszów (Tekija). Tu również w jaskini znajduje się źródło Buny (Buna vrelo). To miejsce i ta skała, spod której wypływa rzeka, w XV wieku po osmańskim podboju tak zauroczyło sułtana, że tu kazał wybudować dom. Przez stulecia mieszkali w nim derwisze, którzy poprzez modlitwę i ascezę próbowali osiągnąć jedność z Allachem.

Dom Derwiszów
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Malowniczo umiejscowioną Tekiję wybudowano pod skałą. Na jej szczycie, według legendy, znajduje się gniazdo orłów. Tego nie sprawdziliśmy, natomiast udało się wejść do domu. A dostać się do środka nie jest tak prosto. Obowiązuje typowo muzułmański sznyt, czyli zakryta głowa i ramiona u kobiet oraz długie spodnie u mężczyzn. Wszyscy zdejmują buty. Maćkowi na szczęście się upiekło, mimo że miał na sobie tylko dżinsy za kolano. "Straż" domu w osobie dwóch muzułmanek nie jest już niestety tak tolerancyjna dla "lżej" ubranych kobiet. Bardzo miłe, acz stanowcze panie starannie przykryły moje bardziej odsłonięte części ciała. Rezultat poniżej.

Dom Derwiszów zbudowany jest z kamienia i drewna. Chodzenie boso po kamiennej posadzce nie należy do najprzyjemniejszych czynności, ale raczej nie o przyjemność chodziło, modlącym się tu przez stulecia muzułmanom. Tekija w Blagaju jest odwiedzana przez wyznawców Allacha do dzisiaj. W jednym z pokojów udało mi się uchwycić modlącą się parę.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Do położonych na piętrze budynku pomieszczeń mieszkalnych wchodzi się już po drewnianych schodach. Pokoje są skromnie urządzone, mają duże okna, w każdym na podłodze leży dywan. We wszystich pomieszczeniach muzułmanin może znaleźć atrybuty niezbędne do modlitwy i przygotowania do niej.

Drewniane schody

Umywalka Derwiszów

Łażnia

Koran

Mostar, czyli miasto - most

Drugi ważny punkt na naszym bośniackim szlaku. W całym kraju nie ma chyba innego miasta, którego nazwa tak dokładnie tłumaczyłaby z czego słynie. Mostar to przede wszystkim most. Niezwykły. Zbudowany przez Turków w XVI wieku w unikalnej technologii. Idealnie dopasowane kamienne bloki połączono stalowymi prętami i zalano płynnym ołowiem.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Wsparty na brzegach rzeki Neretwy przez lata był nie tylko ważną częścią szlaków kupieckich, ale również symbolem pojednania cywilizacji wschodu i zachodu oraz religii, czyli islamu i chrześcijaństwa. Głównie z tego ostatniego powodu został zburzony przez Chorwatów w czasie wojny domowej w 1993 roku. Odbudowany 11 lat później taką samą techniką jak oryginał, został wpisany na listę dziedzictwa światowego UNESCO.

Śliskie kamienie na moście

Turyści w zabytkowym centrum miasta

Dziś znów jest oblegany przez turystów, których z każdym rokiem w Mostarze przybywa. To niestety powoduje coraz większą komercjalizację ścisłego centrum miasta. Nawet tradycyjne skoki z mostu do Neretwy - kiedyś dowód męstwa i odwagi młodych mieszkańców Mostaru - stały się okazją do zarobku. Za każdy skok pobierana jest opłata od widzów. Dopiero po uzbieraniu 25 euro skoczkowie zabierają się do dzieła.

Skoczek na moście
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

...i w akcji
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Samo miasto, wciąż do końca nie podniosło się z ruin. Wiele budynków zniszczonych podczas wojny domowej jedynie zabezpieczono. Na odbudowę poczekają do momentu, gdy uda się znaleźć fundusze. Miejsc do zwiedzania, poza mostem, jest niewiele. Warto zobaczyć najstarsze meczety (Koškin-Mehmeda Pašy, Karadjozbega i Tabacicia) oraz targowisko Kujundžiluk.

Wnętrze meczetu Tabacicia
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Handlarz na targu Kujundžiluk
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Zwiedzenie większości atrakcji nie zajmuje więcej niż jeden dzień. To ma swoje plusy, bo pozostawia czas na wypady do okolicznych miejscowości, z czego oczywiście skorzystaliśmy. O tym jednak w następnym wpisie. :)

Widok ze Starego Mostu

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Widok z minaretu Meczetu Tabacicia
fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Jedyne takie igrzyska...

"Sarajewooooooo!!!" - zawodzący śpiew Vucko, czyli oficjalnej maskotki Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku do dziś kołacze mi w głowie. Skaczący na nartach Wilczek to jeden z pierwszych obrazków związanych z transmisjami zawodów sportowych, jakie pamiętam. Wszystko było oczywiście czarno-białe i niewyraźne, bo jedyny telewizor w przedszkolu śnieżył niemiłosiernie. Miałem wtedy 4 lata. Niemal 30 lat później zobaczyłem główne areny tamtych wydarzeń na żywo...

Największą jest oczywiście Stadion Olimpijski Koševo. Po igrzyskach mówiło się o nim głównie w kontekście grobów zabitych w czasie oblężenia mieszkańców. Dziś mogiły są stałym elementem krajobrazu na położonych w okolicach stadionu i hali olimpijskiej Zetra obiektach treningowych.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

 Sam stadion robi nieco mniej przygnębiające wrażenie. W czasie działań wojennych oczywiście mocno ucierpiał, ale dość szybko odbudowano go dzięki międzynarodowej pomocy. Już jesienią 1996 roku rozegrano tu Mityng Solidarności z Bośnią i Hercegowiną. Rok później zagrał zespół U2. Dziś rozgrywa tu mecze piłkarska reprezentacja kraju. O igrzyskach, które zapadły nie tylko w mojej pamięci przypominają: zlokalizowany na koronie stadionu niewielki znicz i widoczne w kilku miejscach logo.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Most Łaciński, Tunel Nadziei i Aleja Snajperów, czyli "tak się robi historię"

Na koniec pobytu w Sarajewie zostawiliśmy sobie klasykę gatunku i to, co tygrysy lubią najbardziej. :) Bez odwiedzenia tych trzech miejsc trudno zrozumieć burzliwą historię stolicy Bośni i Hercegowiny. To one w znacznej części zbudowały wyjątkową historię tego miasta. Trzy punkty na mapie - trzy zupełnie różne historie. Niestety dla mieszkańców, wszystkie związane z wojną...

Zaczynamy od Mostu Łacińskiego, na którym w 1914 roku 20-letni serbski nacjonalista Gavrilo Princip zabił austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę. Po zamachu rusza lawina wydarzeń prowadzących do wybuchu I Wojny Światowej. Odcisk stóp Principa przez wiele lat można oglądać koło wjazdu na most. Usunięto go w czasie oblężenia Sarajewa w 1995 roku. Most stoi, jak stał.

Most Łaciński w Sarajewie

Właśnie z oblężeniem miasta przez Serbów wiąże się historia dwóch pozostałych miejsc, które musieliśmy zobaczyć. Pierwszym był tunel nazwany przez mieszkańców Sarajewa "Tunelem nadziei". Zejść można do niego tylko w jednym z domów na obrzeżach Sarajewa. Wejście było oczywiście zręcznie ukryte przez mieszkającą w domu starszą panią. Dziś znacznie łatwiej znaleźć właz, niż sam dom. Nam udało się po dłuższych poszukiwaniach.

Dom z "Tunelem Nadziei"

Wejście do tunelu

Tunel biegł pod pasem startowym położonego niedaleko lotniska, a wychodził na powierzchnię już poza obrębem miasta i poza zasięgiem sił serbskich, oblegających miasto w latach 1992-96. Dawał nadzieję mieszkańcom, bo dostarczano nim żywność, broń i zaopatrzenie dla obrońców Sarajewa. Tędy ewakuowano również dużą część ludności cywilnej. W taki sam sposób, na specjalnym jeżdżącym po szynach fotelu wywieziono z miasta prezydenta Bośni i Hercegowiny Aliję Izetbegovicia. Fotel i pamiątki po głowie państwa do dziś można oglądać w fukcjonującym na miejscu muzeum.

Tunel

Fotel Izetbegovicia

Serbowie byli zadziwieni odpornością oblężonego miasta, ale przez cztery długie lata nie domyślili się na czym polegał sekret jego obrońców. Podziw dla pomysłowości Bośniaków można wyrazić w specjalnej księdze pamiątkowej. Na miejscu również projekcje filmów o historii tunelu i ciekawe pogadanki o wojnie domowej w Jugosławii

Nasz wpis

Projekcja

Kolejnym miejscem, w którym czuć historię jest ulica nazywana w czasie oblężenia "Aleją snajperów". Spacer nią dziś należy do przyjemności. Kiedyś w tym miejscu można było łatwo stracić życie. Wszystko za sprawą położonych niedaleko wieżowców. Najwyższe piętra zajęli w nich serbscy snajperzy, strzelający do ludności cywilnej. Dla mieszkańców była to niestety jedyna droga do źródła pitnej wody...

W czasie naszego pobytu niemal w tym samym miejscu trwała manifestacja mieszkańców Sarajewa przeciwko nieefektywnej polityce administracyjnej rządu i pogarszającej się sytuacji gospodarczej. Rozmowa z protestującymi dała nam sporo do myślenia (z pewnością będzie jeszcze okazja o tym napisać, bo nakręciliśmy krótki film). Zastanowiło nas hasło: "Lepsza Jugosławia, niż Unia Europejska". Najwyraźniej Bośniacy chcą korzystać z wolności, o którą tak ofiarnie walczyli...

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Jerozolima Europy

To chyba nie Europa, ale samo serce Orientu - to była jedna z moich pierwszych myśli, kiedy zaczęliśmy zwiedzać Sarajewo. Miasto swoje najbardziej charakterystyczne cechy zawdzięcza panowaniu tureckiemu. Nad wzniesieniami z pomarańczowymi dachami górują strzeliste minarety, a co kilka godzin słychać nawoływanie muezina. To wszystko sprawia, że można poczuć się tu jak na Bliskim Wschodzie.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Bośniacy to w większości muzułmanie. 45 procent mieszkańców tego kraju wierzy w Allaha. Ale obok wyznawców islamu, w Sarajewie żyją również prawosławni, katolicy i garstka Żydów. To dlatego miasto to nazywane jest Jerozolimą Europy.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Wiele inwestycji na Bałkanach finansują państwa arabskie. W samym Sarajewie w ostatnich latach wybudowano ponad 70 meczetów. W czasie wojny domowej w Jugosławii do Bośni napłynęła rzesza islamskich bojowników, którzy wspierali zbrojnie bośniackich muzułmanów. Wielu z nich po skończeniu wojny zostało na Bałkanach, tworząc obozy i szkoły religijne. 

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

W Sarajewie w okolicy meczetów można spotkać muzułmanów mniej i bardziej ortodoksyjnych. Ci pierwsi specjalnie nie zwracają uwagi. Wzrok mniej obeznanych z Koranem turystów przyciągają natomiast kobiety w chustach i szatach zasłaniających całe ciało. Na ogół są to tylko chusty, choć gdzieniegdzie, szczególnie w tureckiej dzielnicy Baščaršiji, spaceruje wiele kobiet ubranych na czarno, w burkach, z wyciętym otworem na oczy.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Sarajewo - miasto niezłomne

Pierwsza myśl - miasto grobów. Wjeżdżając do Sarajewa zobaczyliśmy kilkanaście cmentarzy. Często w zupełnie przypadkowych miejscach. Daty śmierci na nagrobkach (lata 1992-1996) nie pozostawiają wątpliwości. Wojna na Bałkanach i najdłuższe w historii Europy po II wojnie światowej oblężenie miasta pozostawiło po sobie trwały ślad. Sarajewo przetrwało, a wojenne straty (w sumie w czasie serbskiego ostrzału zginęło lub zaginęło tu ponad 10 tysięcy osób) dodały, i tak wyjątkowemu za sprawą swej wielokulturowości, miastu specyficznego charakteru.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Pierwszego dnia zobaczyliśmy najbardziej znane sarajewskie meczety ( o tym jeszcze napiszemy) i spacerowaliśmy po Baščaršiji, która jest jednocześnie największym bazarem i kulturowym centrum miasta.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl

Tureckie wpływy są widoczne niemal wszędzie. Drewniana studnia w centralnym punkcie Baščaršiji to jedna z najważniejszych pozostałości po panowaniu Imperium Osmańskiego. Była częścią pierwszej sieci wodociągowej miasta.

fot. Magdalena Kowalska / www.widzekadry.pl